Η Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων είναι ένα από τα σπουδαιότερα πνευματικά ιδρύματα της Ελλάδας και μια από τις παλαιότερες και πιο πλούσιες βιβλιοθήκες της χώρας. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης των Ιωαννίνων στη συμβολή των οδών Μάρκου Μπότσαρη και Ελευθερίου Βενιζέλου. Ενώ αποτελεί σύμβολο της μεγάλης πνευματικής άνθησης που γνώρισαν τα Ιωάννινα κατά την περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1770-1821). Τότε η πόλη διοικούνταν από τον Αλή Πασά και τη φράση που κυριαρχούσε ήταν "Γιάννενα πρώτα στα άρματα, τα γρόσια και τα γράμματα".
Αξίζει να σημειώσουμε ότι:
- - Η προδρομική φάση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ξεκινά με την ίδρυση των πρώτων σημαντικών σχολών όπως στα Ιωάννινα η Επιφάνεια Σχολή (1647) και η Σχολή Γκιούμα ή Μπαλαναία (1734), στο Άγιο Όρος με την Αθωνιάδα (1753) και τη Σμύρνη η Ευαγγελική Σχολή (1733). Αλλά και την εμφάνιση των πρώτων μεγάλων δασκάλων του Γένους, Ευγένιος Βούλγαρης (1757–1798, διευθυντής Αθωνιάδας), Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714–1779).
- - Στη φάση της Ακμής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1770 – 1800) κυριαρχεί η εμβληματική μορφή του Ρήγα Φεραίου (Βελεστινλή), ο οποίος τυπώνει τη «Χάρτα» του και ξεσηκώνει τους Έλληνες με τον Θούριο.
- - Και στην τελική φάση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1800 – 1821) που με εκφραστή τον Αδαμάντιο Κοραή γίνεται τεράστια συζήτηση για τη γλώσσα, εκδίδονται τα πρώτα ελληνικά (δημώδη ή αρχαΐζουσα), τυπώνονται περιοδικά (όπως ο Λόγιος Ερμής στη Βιέννη) και η εκπαίδευση φτάνει στο αποκορύφωμά της λίγο πριν το μεγάλο ξέσπασμα του '21.
Η Ζωσιμαία Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων ιδρύθηκε το 1828 από τους Αδελφούς Ζωσιμάδες (Νικόλαο, Θεοδόσιο, Ιωάννη, Μιχαήλ, Παναγιώτη και Αναστάσιο). Οι οποίοι ήταν μεγάλοι Γιαννιώτες έμποροι και εθνικοί ευεργέτες που δραστηριοποιήθηκαν στη Ρωσία (Νίζνα και Μόσχα).
Σήμερα η βιβλιοθήκη φιλοξενεί περισσότερους από 120.000 τόμους βιβλίων, περίπου 350 τίτλους περιοδικών και διασώζει αρχειακό υλικό σε ψηφιακή μορφή. Επιπλέον διαθέτει 32 χειρόγραφα μερικά εκ των οποίων χρονολογούνται από τον 12ο αιώνα και παρουσιάζουν σημαντικό αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Όλη αυτή η πλούσια συλλογή, κατά ένα σημαντικό μέρος, οφείλεται σε δωρεές ορισμένων επιφανών πολιτών όπως ο Σπύρος Λάμπρου, ο Αρχιμανδρίτης Αντωνιάδης, ο Αλέξανδρος Πάλλης και άλλοι.
Οι πόρτες της Ζωσιμαία Βιβλιοθήκης είναι καθημερινά (εκτός Κυριακής) ανοιχτές για το κοινό και η πρόσβαση είναι ελεύθερη στο μεγαλύτερο μέρος των εγχειριδίων και του αρχειοθετημένου οπτικοακουστικού υλικού. Ακόμα θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί το γεγονός ότι στη βιβλιοθήκη λειτουργεί αναγνωστήριο αλλά και και ειδικό παιδικό δανειστικό τμήμα. Η δυνατότητα έκδοσης φωτοαντιγράφων και η ποιοτική πρόσβαση στο ίντερνετ συμπληρώνουν τη λίστα των υπηρεσιών που προσφέρει η βιβλιοθήκη στους πολίτες, κάτι που την κατατάσει μεταξύ των σημαντικότερων κέντρων διανόησης της ευρύτερης περιοχής.
